Nieraz zdarza się, iż w przypadku rodzin wieloosobowych i śmierci jednego z jej członków, krąg spadkobierców po zmarłej osobie jest dość szeroki. Ustalenie, komu przysługują prawa do spadku oraz w jakim udziale, odbywa się na podstawie przepisów Kodeksu Cywilnego. Art. 931 i artykuły następujące zawierają szczegółowe instrukcje w tym przedmiocie.
W pierwszej kolejności dziedziczy więc małżonek wraz z dziećmi spadkodawcy. Dziedziczą oni w częściach równych, aczkolwiek część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku.
Oznacza to, że gdy razem z małżonkiem dziedziczy jedno dziecko, ich udziały są równe i wynoszą jedną drugą. Gdy razem z małżonkiem dziedziczy dwoje dzieci, ich udziały dalej są równe lecz wynoszą jedną trzecią. Podobnie ma się sprawa ze wspólnym dziedziczeniem małżonka i trójki dzieci – wówczas ich udziały wciąż pozostają równe lecz wynoszą jedną czwartą.
Sytuacja zmienia się w przypadku większej ilości dzieci. Wówczas, udział małżonka nie może być dalej pomniejszony, i wynosi jedną czwartą. Pozostała część udziału w spadku (trzy czwarte) jest równo dzielona między żyjące dzieci. Jeżeli spadkodawca za życia adoptował dziecko, dziedziczy ono po nim razem z innymi dziećmi.
Istotne jest, iż w przypadku gdy dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, jego udział przypada w dziedziczeniu jego dzieciom w częściach równych. Zasadę tę stosuje się odpowiednio do dalszych zstępnych.
Warto odnotować, iż opisanych zasad nie stosuje się do małżonka pozostającego w separacji. Małżonek jest również wyłączony od dziedziczenia, jeżeli spadkodawca wystąpił przed śmiercią o orzeczenie rozwodu lub separacji z jego winy, a żądanie to było uzasadnione. Oceny tej dokonuje Sąd w odrębnym postępowaniu.
W przypadku, gdy spadkodawca nie miał dzieci, spadek po nim dziedziczą jego małżonek i rodzice.
W takim wypadku, udział małżonka jest równy jednej drugiej, natomiast udział każdego rodzica jest równy jednej czwartej. Istotne jest, iż w przypadkach gdy ojcostwo rodzica nie zostało ustalone, udział spadkowy matki spadkodawcy zwiększa się do jednej drugiej. Tak więc wówczas małżonek wraz z matką spadkodawcy dziedziczą po połowie spadku.
Jeżeli spadkodawca nie miał dzieci ani małżonka, cały spadek przypada jego rodzicom w częściach równych. Natomiast jeśli jedno z rodziców spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, jego udział przypadnie rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych.
W razie gdyby jedno z rodzeństwa spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział w spadku który by mu przypadał, przypadnie jego dzieciom. Natomiast w sytuacji gdy jedno z rodziców nie dożyło otwarcia spadku a brak jest rodzeństwa bądź ich dzieci, udział spadkowy rodzica dziedziczącego w zbiegu z małżonkiem spadkodawcy wynosi połowę spadku.
Gdyby natomiast zaistniała sytuacja, w której małżonek spadkodawcy dziedziczy w zbiegu z rodzicami, rodzeństwem i dziećmi rodzeństwa spadkodawcy, jego udział wynosi połowę spadku. Natomiast w przypadku braku wymienionych osób, cały spadek przypadnie małżonkowi spadkodawcy.
Dziadkowie spadkodawcy dziedziczą po zmarłym dopiero wówczas, gdy stwierdzony zostanie brak wszystkich wymienionych wyżej osób, a zatem małżonka spadkodawcy, jego dzieci, rodziców, rodzeństwa oraz ich dzieci. Dziedziczą oni w częściach równych. Jeśli jednak któryś z dziadków nie dożył otwarcia spadku, udział który by dziedziczył, przypada jego dzieciom w częściach równych. Jeśli jedno z dzieci po dziadku nie dożyło otwarcia spadku, udział przypadający mu dziedziczą jego dzieci (a więc wnuki dziadka). Dopiero w przypadku braku dzieci i wnuków, udział spadkowy dziadka który nie dożył otwarcia spadku, przypada pozostałym dziadkom w częściach równych.
Możliwe jest również dziedziczenie pasierbów z mocy ustawy. Dochodzą oni do dziedziczenia wówczas, gdy brak jest małżonka spadkodawcy i wymienionych krewnych. Wówczas, spadek przypada w częściach równych tym dzieciom małżonka spadkodawcy, których żadne z rodziców nie dożyło chwili otwarcia spadku.
Zdarzają się sytuacje, iż spadkodawca nie pozostawił po sobie żadnych krewnych i nie jest możliwe przyjęcie spadku po nim przez wymienionych członków rodziny. Wówczas spadek po nim przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy. Polski system prawny nie przewiduje bowiem możliwości istnienia spadku nie należącego do nikogo. W takim przypadku, wskazana gmina musi przyjąć dany spadek, niezależnie od tego co wchodzi w jego skład.
W przypadku, gdy nie da się ustalić ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy na terenie Rzeczypospolitej Polskiej, albo gdy osoba zmarła mieszkała za granicą, spadek przypada Skarbowi Państwa.
Na zakończenie warto również odnieść się do kwestii osób przysposobionych, a więc inaczej mówiąc osób adoptowanych. Zgodnie z Kodeksem Cywilnym, w przypadku przysposobienia pełnego dziedziczą oni po przysposabiających (osobach, które je adoptowały) tak, jakby były ich dziećmi naturalnymi. Podobnie ma się kwestia z dziedziczeniem przysposabiającego po przysposobionym – dziedziczą oni tak, jakby byli rodzicami naturalnymi przysposobionego. Natomiast przysposobiony nie dziedziczy po swoich rodzicach naturalnych i ich krewnych oraz nie dziedziczą oni po przysposobionym.
Odmiennie wygląda kwestia w przypadku tzw. przysposobienia niepełnego, którego wyłącznym skutkiem jest powstanie stosunku między przysposabiającym a przysposobionym. Wówczas, zgodnie z art. 937 Kodeksu Cywilnego:
– przysposobiony dziedziczy po przysposabiającym na równi z jego dziećmi naturalnymi, a zstępni przysposobionego dziedziczą po przysposabiającym na tych samych zasadach co dalsi zstępni spadkodawcy;
– przysposobiony i jego zstępni nie dziedziczą po krewnych przysposabiającego, a krewni ci nie dziedziczą po przysposobionym i jego zstępnych;
– rodzice przysposobionego nie dziedziczą po przysposobionym, a zamiast nich dziedziczy po przysposobionym przysposabiający; poza tym przysposobienie nie narusza powołania do dziedziczenia wynikającego z pokrewieństwa.
Powyższe zasady mogą wydawać się zagmatwane. W razie problemów z ustaleniem kręgu spadkobierców po zmarłym, serdecznie zapraszam do kontaktu celem umówienia wizyty, podczas której przybliżę niniejszą tematykę i pomogę w ustaleniu spadkobierców i ich udziałów.